Chọn saxophone
20/9/2026
Nếu bạn từng ngồi cùng một cây piano và thử "bấm nốt Đô" trên kèn saxophone, rồi phát hiện ra âm thanh phát ra không phải là Đô mà là một nốt khác hẳn — đừng hoang mang. Đó không phải lỗi của bạn hay của cây kèn. Saxophone thuộc nhóm nhạc cụ dịch giọng (transposing instrument), và lý do nó được chế tạo ở tông Eb (Mi giáng) hay Bb (Si giáng) bắt nguồn từ chính cách Adolphe Sax thiết kế cả một "gia đình" kèn vào thế kỷ 19.
Với hầu hết nhạc cụ dịch giọng, nốt nhạc viết trên bản nhạc không trùng với nốt nhạc thực sự vang lên. Ví dụ:
Nghe có vẻ rắc rối, nhưng đây lại chính là điểm khiến việc học và chuyển đổi giữa các loại sax trở nên cực kỳ dễ dàng — điều sẽ được giải thích ở phần sau.
Khi Adolphe Sax phát minh ra saxophone vào những năm 1840, ông không làm ra một cây kèn đơn lẻ mà thiết kế hai bộ gia đình nhạc cụ với kích cỡ khác nhau:
Bộ tông C/F gần như không được dàn nhạc giao hưởng đón nhận (họ vốn đã có đủ bộ hơi rồi), nhưng bộ Bb/Eb lại cực kỳ phù hợp với các ban nhạc kèn hơi thời đó — vì phần lớn nhạc cụ đồng trong ban nhạc quân đội (kèn cornet, kèn trumpet, kèn cor Pháp, kèn tuba...) vốn đã được chế tạo ở tông Bb và Eb từ trước. Kết quả là bộ Bb/Eb "sống sót" và trở thành chuẩn mực cho đến ngày nay, còn bộ C/F gần như biến mất (chỉ còn sót lại rất ít, được gọi là "C melody sax" hay "F mezzo-soprano" — cực hiếm).
Câu hỏi hợp lý: sao không thiết kế saxophone theo đúng tông C như piano cho đỡ phải quy đổi? Có vài lý do thực tế:
a. Cùng một cách bấm ngón cho cả gia đình kèn
Đây là lợi ích lớn nhất. Vì alto và tenor đều là "cùng một cây kèn" thu nhỏ/phóng to theo tỷ lệ, người chơi chỉ cần học một hệ thống bấm ngón duy nhất. Khi bạn bấm ngón để ra nốt "Đô" trên bản nhạc — dù là trên alto, tenor, soprano hay baritone — thế bấm tay hoàn toàn giống nhau. Người chơi alto sax có thể cầm cây tenor sax lên và chơi ngay lập tức mà không cần học lại ngón bấm, dù âm thanh thực tế phát ra đã dịch tông. Nếu mỗi cỡ kèn đều lên tông C thật, ngón bấm cho từng nốt sẽ không giống nhau khi so sánh giữa các cỡ kèn khác nhau (do kích thước ống và vị trí lỗ bấm khác nhau), và bản nhạc viết ra sẽ phải tính toán lại theo từng loại — rất bất tiện.
b. Ăn khớp với các nhạc cụ đồng khác trong ban nhạc
Vì kèn trumpet, cornet phổ biến ở tông Bb, và kèn cor alto (alto/tenor horn) phổ biến ở tông Eb, việc saxophone dùng chung hai tông này giúp cả ban nhạc kèn hơi (concert band, brass band, ban nhạc quân đội) có thể đọc chung một bộ bản phối khí được viết theo logic dịch giọng thống nhất, dễ hòa âm và phối bè.
c. Giải quyết bài toán vật lý của ống hơi
Về bản chất âm học, cao độ cơ bản của một nhạc cụ hơi phụ thuộc vào chiều dài ống. Muốn có một "gia đình" kèn từ nhỏ (soprano, cao) đến lớn (baritone, trầm) mà vẫn giữ được âm sắc và cữ âm hợp lý, các nghệ nhân chế tác không thể ép tất cả về đúng tông C — kích thước ống tối ưu cho từng cỡ kèn tự nhiên sẽ rơi vào các tông khác nhau. Eb và Bb hóa ra là lựa chọn vừa vặn về mặt kỹ thuật chế tác, vừa tiện lợi về mặt âm nhạc.
| Loại kèn | Tông | Ghi chú |
|---|---|---|
| Soprano sax | Bb | Nhỏ, âm cao, thường dùng trong nhạc jazz, world music |
| Alto sax | Eb | Phổ biến nhất cho người mới học |
| Tenor sax | Bb | Âm ấm, phổ biến trong jazz |
| Baritone sax | Eb | Âm trầm, thường dùng trong big band |
| Bass sax (hiếm) | Bb | Rất lớn, ít dùng |
Dễ nhận thấy quy luật: các cỡ kèn xen kẽ nhau giữa Eb và Bb (soprano-Bb, alto-Eb, tenor-Bb, baritone-Eb...) — đây chính là cách sắp xếp tối ưu để mỗi "quãng tám kế tiếp" trong gia đình kèn vẫn giữ được thế bấm ngón giống hệt nhau.
Việc saxophone mang tông Eb và Bb không phải là một sự ngẫu nhiên hay bất tiện, mà là một giải pháp thông minh từ thời Adolphe Sax để tạo ra một gia đình nhạc cụ có thể chơi cùng cách bấm ngón dù kích cỡ khác nhau, đồng thời hòa hợp với hệ sinh thái nhạc cụ đồng đã tồn tại từ trước. Hiểu được lý do này không chỉ giúp bạn bớt bỡ ngỡ khi học sax, mà còn thấy rõ hơn sự tinh tế trong thiết kế nhạc cụ hơi nói chung.
